Project in de kijker:
"De IJzerkotmolen wordt weer een dubbelmolen"
Een verhaal over erfgoed, geschiedenis, korte keten en ambitie
Op 2 oktober 2025 bracht de Lokale Actiegroep Vlaamse Ardennen tot Dender een bezoek aan de Ijzerkotmolen in Zwalm. We kregen een rondleiding en boeiende toelichting van Emmanuel Meersschaut, die samen met Jochen Delbeke eigenaar en molenaar is. Onze fotograaf bracht het bezoek in beeld.
Promotor: Emmanuel Meersschaut
Partners: Agentschap Onroerend Erfgoed, Vlaamse Milieumaatschappij, Gemeente Zwalm, Erfgoed Vlaamse Ardennen, aNNo Architecten, BAST Architecten, Molenbouw Wieme, Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen tot Dender
Gebied: LEADER VLAAMSE ARDENNEN TOT DENDER
Locatie: Zwalm
Subsidiebedrag: 239.615 euro
Looptijd: 1 januari 2025 - 30 juni 2027
Thema: Dorpen
Soort project: Regulier project
Het LEADER-project
De IJzerkotmolen is een bovenslagwatermolen gelegen op de Zwalmbeek hier in Sint-Maria-Latem, een deelgemeente van Zwalm. Een bovenslagmolen wil zeggen dat het water bovenop het rad valt in bakvormige schoepen, het gewicht van het water in de bakken zet het rad in beweging.
De molen beschikt momenteel over nog slechts één waterrad. Het LEADER-project heeft als doelstelling om opnieuw een tweede waterrad te installeren en de IJzerkotmolen als dubbelmolen te herstellen. Het nieuwe waterrad zal gebruikt worden voor de opwekking van elektriciteit en zal een voorbeeld zijn van duurzaamheid en innovatie in het kader van de energietransitie binnen de historische context van het monument.
De bewoners van de streek kennen de molen vooral als leverancier van meel en bloem, en met de installatie van het tweede waterwiel zullen ze ook kennis maken met de tweede functie als waterkrachtcentrale. De opgewekte elektriciteit zal gratis ter beschikking worden gesteld aan de bezoekers, passanten en bewoners van de vallei via laadpalen voor elektrische fietsen.
Een rijke geschiedenis
De geschiedenis van de IJzerkotmolen gaat terug tot in de 15e eeuw. Het gebouwenbestand was toen samengesteld uit een woonhuis, een schuur (nu restaurant Ter Swaelm), een koeienstal en een duivenhok. Tot 1630 wordt de IJzerkotmolen omschreven als een papiermolen en ijzersmeedmolen. Na 1642 doet de molen dienst als kopermolen voor militaire doeleinden waarna hij tussen 1656 en 1675 wordt omgeschakeld tot oliemolen. Tot het einde van de 18e eeuw speelt de geschiedenis van de IJzerkotmolen zich af op de zuidelijke oever van de maalbeek die water aanvoert vanuit de Zwalmbeek. In 1792 komt hier verandering in door de bouw van een bijkomende graanmolen op de andere oever, vanaf nu is er sprake van een dubbelmolen: olie- en korenmolen.
In 1897 wordt de oliemolen op de zuidelijke oever van de beek herbestemd tot brouwerij, nog steeds aangedreven met waterkracht, de troggewelven en vloerpeilen getuigen hier nog van. Ook de overkapping van de maalbeek dateert uit deze periode. In 1960 wordt de brouwinstallatie ontmanteld en het gebouw verbouwd tot taverne met bijhorend woonhuis. Tot 2018 bakte Agnes Demaere hier haar bekende pannenkoeken.
Meel en bloem van lokaal geteelde biologische granen
De IJzerkotmolen is de eerste watermolen in de Vlaamse Ardennen die opnieuw beroepsmatig maalt en maalt nu ongeveer 60 ton graan per jaar. Na de restauratie zal de capaciteit verhoogd worden tot 100 ton graan per jaar. Er wordt gekozen voor de verwerking van lokaal graan van familiale agro-ecologische landbouwers. Momenteel vermaalt de IJzerkotmolen rogge, oerspelt, spelt, tarwe, historische tarwe en eenkoorn.
Het graan wordt op steen vermalen samen met de kiem, die een grote bron is van vitaminen en mineralen. Dit is een langzaam proces dat onder constant toezicht van de molenaar staat. De stenen worden tijdens de productie manueel bijgeregeld om een optimale uitmaling te verkrijgen. Het graan wordt bovendien in één passage vermalen. Door dit artisanale productieproces worden zowel de temperatuur als de oxidatie van het meel tot een minimum beperkt.
Ook is het principe van de korte keten essentieel: van de Vlaamse akker naar de lokale bakker. De molen produceert dus voornamelijk voor artisanale bakkers maar elke zaterdag is de molen ook open voor particuliere verkoop van meel en bloem.
De Zwalmbeek, een ecologisch waardevolle waterloop
We wandelen nog even langs de Zwalmbeek richting café Klein Zwitserland, het oude sluiswachtershuisje gelegen aan de sluis en spaarvijver die het debiet van de Ijzerkotmolen regelen.
De Zwalm of Zwalmbeek is een bijrivier van de Schelde en een van de belangrijkste waterlopen in de Vlaamse Ardennen. Aan de Zwalm en zijlopen liggen een tiental watermolens. De combinatie van een sterk verval, een groot stroombekken, de aanwezigheid van bronnen en de asymmetrie van de valleien zorgen namelijk voor een ideale uitgangssituatie.
Omdat het regime van de Zwalm vrij onregelmatig is , heeft men evenwijdig aan de rivier een zijloop aangelegd, waar langs het water wordt afgeleid. Hierdoor wordt het verval tot aan de watermolen verminderd. Aan de watermolen stort de rivier zich terug in haar oorspronkelijke loop.
De Zwalm is een prioritaire waterloop voor vismigratie tussen de Schelde en de ecologisch waardevolle bronwaterlopen. Die bronbeken herbergen een aantal zeldzame, kwetsbare vissoorten (zoals de rivierprik, beekforel, rivierdonderpad, beekprik, kopvoorn, serpeling,…. ). De sanering van vismigratieknelpunten op de Zwalm is dan ook belangrijk om vrije vismigratie tussen de ecologisch zeer waardevolle bovenlopen van de Zwalm en de Schelde terug mogelijk te maken.
Plannen voor de toekomst
Emmanuel en Jochen kochten de IJzerkotmolen in 2021 en zijn onlangs gestart met een volledige restauratie van het gebouw. Ze hebben opdracht gegeven om de IJzerkotmolen totaal te restaureren en te herbestemmen tot een maalderij met bakoven, taverne en bivakplaats. Het project beoogt een positieve impact te
maken op hun omgeving en op de maatschappij. Ze willen door de restauratie en herbestemming zorg dragen voor een monument, een begrip binnen de Zwalmstreek, en iedereen die er geregeld wandelt of fietst bij de activiteiten betrekken.
Interesse in een bezoek?
Elke week, op zaterdag, is de molen geopend voor particuliere verkoop van meel en bloem. De molen is dan ook bezoekbaar voor bezoekers en passanten.
Ook op sleutelmomenten, zoals erfgoeddagen en open monumentendag is het monument een echte trekpleister. Deze educatieve werking bereikt ongeveer 1000 nieuwe bezoekers per jaar. Het monument kan tevens bezocht worden door scholen en groepen.
Hun activiteiten en educatieve rondleidingen bereiken een groot en divers publiek van jong en oud. Het monument wordt immers wekelijks op zaterdagen opengesteld voor publiek.
Zoals we zelf hebben mogen ervaren, is een bezoekje zeker de moeite waard!
Dit project zet een duo-burger in de markt van deels vlees en deels peulvruchten. Hoe zit dit project ineen en vooral: wordt de burger gesmaakt?
Hoe een lokaal initiatief gezonde voeding en sociale samenhang stimuleert in Kruibeke.
De inwoners van Zaffelare (Lochristi) werken samen toe naar een nieuwe jaarlijkse traditie.
© Provincie Oost-Vlaanderen
